Năng lực thấu cảm (Empathy) ở trẻ: Vì sao tham gia nhiều hoạt động xã hội chưa chắc đã biết hiểu người khác?

Sau một dự án cộng đồng, một học sinh hào hứng nói: “Hôm nay con đã giúp được rất nhiều người.” Em khác lại hỏi: “Nhưng chúng ta có biết các bạn ấy thực sự cần gì không?” Cùng một trải nghiệm, một em nhìn thấy việc mình đã làm, em còn lại bắt đầu nhìn từ góc độ của người đối diện. Khoảng cách ấy chính là nơi năng lực thấu cảm hình thành. Bởi làm việc nhóm hay tình nguyện chỉ thực sự có ý nghĩa khi trẻ không dừng ở việc “đến, làm và rời đi”, mà biết quan sát, lắng nghe, kiểm tra những giả định của mình và lựa chọn cách hành động phù hợp.

Thấu cảm là gì?

Thấu cảm, tiếng Anh là empathy, là khả năng nhận biết cảm xúc, hiểu góc nhìn và phản hồi trước trải nghiệm của người khác mà không nhầm trải nghiệm ấy với trải nghiệm của mình. Thấu cảm không chỉ hỏi: “Nếu là mình, mình sẽ cảm thấy thế nào?”, mà tiến thêm một bước: “Với hoàn cảnh và trải nghiệm của bạn, điều này có thể có ý nghĩa như thế nào?”

Trong khung học tập cảm xúc – xã hội (Social and Emotional Learning – SEL), CASEL đặt thấu cảm trong nhóm nhận thức xã hội: nhìn từ góc nhìn của người khác, thể hiện sự quan tâm và hiểu các chuẩn mực văn hoá – xã hội. Đây là năng lực cần cho hợp tác, giải quyết xung đột và ra quyết định có trách nhiệm.

Có thể nhìn thấu cảm qua bốn lớp liên kết:

Một phân tích tổng hợp năm 2024 gồm 110 nghiên cứu cho thấy thấu cảm có thể được rèn luyện, dù mức độ và độ bền của tác động khác nhau giữa các thành phần. Những cách tiếp cận tập trung vào quan hệ xã hội tạo hiệu quả rộng hơn các hình thức chỉ tập trung vào cá nhân hoặc đối tượng quan sát.

Thấu cảm không đồng nghĩa với thương hại hay giải cứu

Thấu cảm không có nghĩa là đồng ý với mọi quan điểm, hấp thụ cảm xúc, giải quyết hộ hoặc bỏ qua hành vi gây tổn thương. Trẻ có thể hiểu vì sao bạn nổi giận nhưng vẫn nói rõ rằng lời xúc phạm là không chấp nhận được. Thấu cảm trưởng thành giữ được hai điều: hiểu trải nghiệm của người khác và duy trì phán đoán, ranh giới cùng trách nhiệm của bản thân. Thương hại dễ tạo khoảng cách “người cho – người nhận”. Thấu cảm hướng tới quan hệ “người với người”.

Vì sao đời sống nội tâm cần được mở rộng qua xã hội?

Sách giúp trẻ gọi tên cảm xúc, tương tác thật buộc các em vận dụng hiểu biết ấy. Khi làm việc với một bạn ít nói, bị hiểu lầm trong nhóm chat hoặc gặp người có nền tảng văn hoá khác, trẻ phải đọc tín hiệu, kiểm tra suy đoán và lựa chọn phản hồi.

Vì vậy, hoạt động xã hội là “phòng thực hành” của thấu cảm. Nhưng không nên giản lược quá trình này thành một công tắc mang tên “neuron gương”. Tổng quan của Decety và Jackson cho thấy thấu cảm gồm nhiều tiến trình phối hợp: chia sẻ cảm xúc, hiểu trạng thái của người khác, phân biệt mình với họ và điều chỉnh phản ứng. Tương tác tạo cơ hội, cách trẻ xử lý trải nghiệm mới quyết định điều các em học được.

Bốn bước biến hoạt động xã hội thành trải nghiệm thấu cảm

Tiếp xúc: Gặp con người, không chỉ gặp một “hoàn cảnh”

Tình nguyện hoặc học tập phục vụ cộng đồng (service learning) đưa trẻ ra khỏi môi trường quen thuộc. Nhưng các em không nên xuất hiện chỉ như “người mang giải pháp”. Thay vì hỏi “Chúng ta sẽ tặng gì?”, hãy bắt đầu bằng: “Cộng đồng đang ưu tiên vấn đề nào?” và “Ai cần tham gia quyết định?” Cách hỏi này chuyển lòng tốt một chiều thành sự tôn trọng và hợp tác.

Đối thoại: Lắng nghe để kiểm tra cách hiểu

Lắng nghe chủ động (active listening) không đơn thuần là im lặng. Trẻ cần đặt câu hỏi mở và cho người nói cơ hội sửa cách hiểu của mình. Thay vì khẳng định: “Bạn buồn vì bị điểm thấp”, trẻ có thể hỏi: “Mình thấy bạn im lặng từ lúc nhận bài. Bạn có muốn kể điều gì đang làm bạn bận tâm không?”

Phản tư: Nhìn lại cả người khác lẫn chính mình

Phản tư (reflection) thường bị bỏ quên sau chuyến đi hoặc dự án. Hãy hỏi: Điều gì khiến con bất ngờ? Con đã giả định điều gì? Tiếng nói của ai chưa được lắng nghe? Nếu làm lại, con sẽ thay đổi gì? Những câu hỏi này giúp trẻ nhận ra thiên kiến, giới hạn hiểu biết và trách nhiệm của mình.

Hành động: Biến điều đã hiểu thành lựa chọn có trách nhiệm

Thấu cảm chỉ dừng ở cảm xúc có thể khiến trẻ xúc động nhưng bất lực. Bước cuối là phản hồi phù hợp: mời bạn ít nói tham gia, điều chỉnh cách phân công, xin lỗi sau xung đột hoặc báo người lớn khi có bắt nạt. Hành động không cần lớn, điều quan trọng là đáp ứng nhu cầu thật và tôn trọng quyền tự quyết.

Năm môi trường giúp trẻ luyện thấu cảm

• Dự án nhóm đa dạng: Trẻ học thương lượng và điều chỉnh vai trò khi làm việc với các bạn có phong cách hoặc nền tảng khác nhau.
• Kịch, văn học và kể chuyện: Nhập vai và đọc từ nhiều điểm nhìn giúp trẻ luyện dịch chuyển góc nhìn.
• Tranh biện, đối thoại liên văn hoá: Trẻ học trình bày đúng quan điểm đối lập trước khi phản biện và hiểu rằng cách bất đồng khác nhau giữa các nền văn hoá.
• Học tập phục vụ cộng đồng: Service learning kết nối nhu cầu cộng đồng với mục tiêu học tập, hợp tác và phản tư.
• Xung đột hằng ngày: Bị loại khỏi nhóm chat hoặc bất đồng trong đội thể thao đều là cơ hội hỏi: “Mỗi người cảm thấy gì?” và “Bước sửa chữa nào là công bằng?”

Theo CASEL, năng lực xã hội – cảm xúc có thể được phát triển qua học tập hợp tác, học theo dự án và tích hợp vào môn học. Một câu lạc bộ đơn lẻ vì vậy không thể thay thế văn hoá ứng xử hằng ngày.

Phụ huynh nên nhìn gì ở môi trường giáo dục?

Một trường có nhiều hoạt động chưa chắc tạo ra nhiều cơ hội phát triển thấu cảm. Phụ huynh nên hỏi:

• Học sinh có được chuẩn bị trước khi làm việc với cộng đồng không?
• Cộng đồng có được lên tiếng về nhu cầu và tham gia quyết định không?
• Sau hoạt động có phần phản tư và đánh giá tác động không?
• Giáo viên xử lý tiếng nói áp đảo hoặc thành viên bị bỏ lại thế nào?
• Nhà trường có dạy học sinh cách bất đồng, xin lỗi và hàn gắn không?

OECD Survey on Social and Emotional Skills 2023 xếp thấu cảm và niềm tin vào nhóm kỹ năng hợp tác, đồng thời ghi nhận kỹ năng xã hội – cảm xúc có liên hệ với nhiều kết quả tích cực về học tập và đời sống. Đây là mối liên hệ, không phải quan hệ nhân quả, nhưng nó nhắc rằng giáo dục không thể tách năng lực học thuật khỏi cách học sinh sống và làm việc với người khác.

Khi nào thấu cảm trở thành nội lực?

Trở lại câu hỏi: “Chúng ta có biết các bạn ấy thực sự cần gì không?” Em học sinh chưa có câu trả lời, nhưng đã chuyển từ nhìn người khác qua vai trò được gán sẵn sang tò mò về tiếng nói thật của họ.

Thế giới nội tâm không phong phú chỉ vì trẻ cảm thấy nhiều. Nó phong phú khi trẻ có thể chứa những trải nghiệm khác mình mà không vội phủ nhận hay chiếm lấy câu chuyện của người khác. Các em vẫn có thể bất đồng, đặt giới hạn và nói “không”, nhưng hiểu tác động của lời nói và lựa chọn. Đích đến không phải một đứa trẻ luôn hy sinh hoặc làm hài lòng mọi người. Đó là người trẻ có thể nói: “Mình chưa sống cuộc đời của bạn, nên mình sẽ không vội kết luận. Mình có thể lắng nghe, hỏi lại và lựa chọn cách phản hồi có trách nhiệm.” Năng lực ấy giúp trẻ xây dựng quan hệ sâu sắc, hợp tác qua khác biệt và bước vào thế giới rộng lớn mà không đánh mất ranh giới của mình. Thấu cảm không phải cảm thấy thay người khác. Đó là gặp một con người như chính họ đang là như vậy, rồi để cuộc gặp ấy làm cho cách nhìn của mình rộng hơn.

Câu hỏi thường gặp về năng lực thấu cảm

Thấu cảm khác cảm thông và thương hại thế nào?

Thương hại thường nhìn người khác từ khoảng cách và tập trung vào khó khăn của họ. Thấu cảm cố gắng hiểu trải nghiệm từ góc nhìn của người trong cuộc. Cảm thông thể hiện sự quan tâm, nhưng không nhất thiết bao gồm quá trình dịch chuyển góc nhìn sâu như thấu cảm.

Thấu cảm có phải là năng lực bẩm sinh không?

Con người có những khác biệt cá nhân, nhưng thấu cảm không hoàn toàn cố định. Nhiều thành phần như nhìn từ góc nhìn khác, lắng nghe, quan tâm và phản hồi có thể được rèn luyện qua tương tác, hướng dẫn và thực hành lặp lại.

Hoạt động tình nguyện có tự động giúp trẻ thấu cảm hơn không?

Không. Tình nguyện tạo ra cơ hội tiếp xúc, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào cách hoạt động được thiết kế. Trẻ cần được tìm hiểu bối cảnh, lắng nghe nhu cầu, hợp tác với cộng đồng, phản tư và đánh giá tác động sau hoạt động.

Cha mẹ có thể rèn luyện thấu cảm cho trẻ tại nhà bằng cách nào?

Ba mẹ có thể hỏi con về nhiều góc nhìn trong một xung đột, tránh gán sẵn cảm xúc cho người khác, làm mẫu cách lắng nghe và giúp con biến điều đã hiểu thành hành động sửa chữa cụ thể. Không nên ép trẻ đồng ý hoặc xin lỗi khi các em chưa hiểu mình đã gây tác động gì.