Các phương pháp dạy học tích cực được ứng dụng nhiều nhất

Phương pháp dạy học tích cực là xu hướng giáo dục hiện đại, giúp học sinh chủ động học tập và phát triển toàn diện. Thay vì tiếp thu thụ động, người học được khuyến khích khám phá, trao đổi và sáng tạo. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ phương pháp này và cách ứng dụng hiệu quả.

Phương pháp dạy học tích cực là gì?

Phương pháp dạy học tích cực là cách tiếp cận lấy người học làm trung tâm, trong đó học sinh tích cực tham gia vào quá trình xây dựng kiến thức thông qua các hoạt động tương tác, trải nghiệm và tư duy. Khác với phương pháp truyền thống tập trung vào việc truyền đạt thông tin một chiều, dạy học tích cực khuyến khích học sinh đặt câu hỏi, thảo luận, thực hành và tự rút ra kết luận.

Sự khác biệt giữa dạy học tích cực và dạy học truyền thống

Để hiểu rõ bản chất của phương pháp dạy học tích cực, dưới đây là bảng so sánh cụ thể với phương pháp truyền thống dựa trên các khía cạnh sau:

4 đặc trưng cơ bản của phương pháp dạy tích cực

Phương pháp dạy học tích cực được đặc trưng bởi việc đặt học sinh vào vị trí trung tâm của quá trình học tập, cụ thể:

• Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động: Thay vì giảng giải dài dòng, giáo viên thiết kế các hoạt động cụ thể để học sinh tham gia. Ví dụ, thay vì giảng về chu trình nước, giáo viên tổ chức thí nghiệm cho học sinh quan sát sự bay hơi, ngưng tụ và mưa trong mô hình thu nhỏ. 
• Chú trọng rèn luyện phương pháp tự học: Dạy học tích cực không chỉ dạy “cái gì” mà còn dạy “học như thế nào”. Học sinh được hướng dẫn cách đặt câu hỏi, tìm kiếm thông tin, phân tích nguồn, tổ chức kiến thức và tự đánh giá.
• Tăng cường phối hợp: Phương pháp này tổ chức nhiều hoạt động nhóm, thảo luận cặp đôi, dự án chung để học sinh học cách hợp tác, lắng nghe, tranh luận và đi đến đồng thuận. Sự phối hợp này cũng diễn ra giữa giáo viên với phụ huynh, tạo thành tam giác giáo dục hỗ trợ toàn diện cho học sinh.
• Kết hợp đánh giá của thầy và trò: Thay vì chỉ giáo viên đánh giá, học sinh tham gia tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng. Học sinh phản ánh về quá trình học của mình, nhận diện điểm mạnh và yếu, đặt mục tiêu cải thiện.

Tầm quan trọng đối với sự phát triển năng lực của học sinh

Phương pháp tích cực đóng vai trò then chốt trong việc phát triển toàn diện năng lực học sinh đặc biệt là tư duy phản biện và sự tự tin. Khi được khuyến khích đặt câu hỏi và phân tích vấn đề từ nhiều góc độ, học sinh sẽ biết đánh giá, so sánh và rút ra kết luận của riêng mình. Quá trình này giúp các em nhận diện lỗi logic, vượt qua tâm lý sợ sai và từng bước xây dựng niềm tin vào khả năng bản thân.

Bên cạnh đó, dạy học tích cực còn giúp hình thành và phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề qua các tình huống thực tế. Học sinh được học cách phân tích vấn đề, thu thập thông tin, đề xuất nhiều phương án, đánh giá ưu nhược điểm và chọn lựa giải pháp tối ưu. Đây là kỹ năng cốt lõi trong thế kỷ 21, giúp học sinh thích nghi với mọi thách thức trong tương lai.

Các phương pháp dạy học tích cực phổ biến nhất hiện nay

Dạy học tích cực không phải là một phương pháp đơn lẻ mà là tập hợp nhiều kỹ thuật cụ thể. Mỗi kỹ thuật có điểm mạnh riêng, phù hợp với mục tiêu và nội dung bài học khác nhau.

Phương pháp dạy học dựa trên dự án

Dạy học dựa trên dự án (Project-Based Learning) là phương pháp học sinh thực hiện các dự án thực tế trong thời gian kéo dài để giải quyết vấn đề phức tạp. Dự án kết nối kiến thức từ nhiều môn học với đời sống thực tế, giúp học sinh thấy được ứng dụng của việc học.

Quy trình thực hiện gồm: 

• Xác định câu hỏi dẫn dắt hoặc vấn đề cần giải quyết, ví dụ “Làm thế nào để giảm rác thải nhựa tại trường?”. 
• Lập kế hoạch: học sinh nghiên cứu vấn đề, chia nhóm, phân công nhiệm vụ và lên lịch trình. 
• Thực hiện: thu thập dữ liệu qua khảo sát, thí nghiệm, phỏng vấn; phân tích thông tin và thiết kế giải pháp. 
• Tạo sản phẩm: poster, video, mô hình, báo cáo hoặc sự kiện thực tế. 
• Trình bày và phản hồi: chia sẻ kết quả với lớp, nhà trường hoặc cộng đồng, nhận góp ý và cải tiến.

Phương pháp dạy học theo nhóm và học tập hợp tác

Học tập hợp tác (Cooperative Learning) tổ chức học sinh làm việc theo nhóm nhỏ để cùng đạt mục tiêu chung. Trong đó mỗi thành viên có trách nhiệm riêng và thành công của cá nhân gắn liền với thành công của nhóm.

Trong dạy học, phương pháp này thường được triển khai thông qua các kỹ thuật như: 

• Kỹ thuật “Khăn trải bàn” (Placemat): mỗi thành viên ghi ý tưởng vào góc riêng của tờ giấy lớn, sau đó cả nhóm thảo luận và ghi những ý kiến chung vào giữa. 
• Kỹ thuật “Mảnh ghép” (Jigsaw): Chia nội dung thành các phần, mỗi thành viên nghiên cứu một phần rồi dạy lại cho nhóm. 
• Kỹ thuật “Nghĩ-Đôi-Chia sẻ” (Think-Pair-Share): Học sinh suy nghĩ độc lập, thảo luận với bạn bên cạnh, sau đó chia sẻ với cả lớp.

Để hiệu quả, nhóm cần được phân công vai trò rõ ràng (điều phối viên, thư ký, người trình bày, quản lý thời gian), có mục tiêu cụ thể và cơ chế đánh giá cả quá trình lẫn kết quả. Giáo viên theo dõi các nhóm, hỗ trợ khi cần và đảm bảo mọi thành viên đều tham gia tích cực.

Phương pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề

Phương pháp này đưa ra các tình huống có mâu thuẫn, thách thức nhận thức để kích thích học sinh tìm hướng giải quyết. Tình huống có thể là câu hỏi mở, hiện tượng nghịch lý hoặc vấn đề thực tế cần giải pháp.

Quy trình gồm: 

• Giáo viên đặt vấn đề gây tò mò, ví dụ “Tại sao băng lại nổi trên nước trong khi hầu hết chất rắn đều chìm?”. 
• Học sinh đưa ra giả thuyết dựa trên kiến thức hiện có. 
• Thu thập thông tin qua quan sát, thí nghiệm, đọc tài liệu.
• Phân tích dữ liệu và kiểm chứng giả thuyết. 
• Rút ra kết luận và ứng dụng kiến thức mới vào tình huống khác.

Phương pháp đóng vai và mô phỏng thực tế

Đóng vai (Role-play) là kỹ thuật học sinh nhập vai vào các nhân vật để hiểu sâu tâm lý, động cơ và bối cảnh của bài học. Phương pháp này đặc biệt hiệu quả với các môn xã hội như Lịch sử, Văn học, Giáo dục công dân.

Ví dụ, trong bài học về Cách mạng Pháp, học sinh nhập vai vào vua Louis XVI, dân nghèo, quý tộc và luật sư để tranh luận về thuế. Qua đó, học sinh không chỉ nhớ sự kiện mà cảm nhận được sự bất công, căng thẳng xã hội dẫn đến cách mạng. 

Phương pháp dạy học với bản đồ tư duy

Bản đồ tư duy (Mind Map) là công cụ trực quan hóa kiến thức dưới dạng sơ đồ phân nhánh từ ý chính ra các ý phụ, kèm hình ảnh và màu sắc. Phương pháp này phù hợp với cách não bộ xử lý thông tin, giúp học sinh thấy được mối liên hệ giữa các khái niệm.

Học sinh có thể sử dụng bản đồ tư duy để ghi chú bài giảng, lập dàn ý bài viết, ôn tập trước kỳ thi hoặc lập kế hoạch dự án. Việc tự tay vẽ bản đồ tư duy kích thích não phải (sáng tạo) và não trái (logic) cùng hoạt động, tăng cường khả năng ghi nhớ và hiểu sâu.

Phương pháp dạy học theo góc

Dạy học theo góc (Station Rotation) tổ chức lớp học thành nhiều “góc” hoặc trạm học tập, mỗi góc có một hoạt động khác nhau. Học sinh di chuyển theo nhóm qua các góc, trải nghiệm nhiều hình thức học tập trong một tiết.

Ví dụ, trong tiết Khoa học: Góc 1 – thí nghiệm thực hành; Góc 2 – xem video và trả lời câu hỏi; Góc 3 – đọc tài liệu và làm bài tập. Phương pháp này đáp ứng đa dạng phong cách học tập, duy trì sự hứng thú và cho phép giáo viên hỗ trợ cá nhân hóa tại từng góc.

Phương pháp bàn tay nặn bột

Phương pháp bàn tay nặn bột (Hand-on Learning) nhấn mạnh việc học qua thao tác thực hành với đồ vật cụ thể. Học sinh không chỉ nghe hoặc đọc về kiến thức mà được tự tay làm, sửa chữa, xây dựng.

Ví dụ, trong môn Toán, thay vì chỉ làm phép tính trừu tượng, học sinh sử dụng que tính, khối gỗ để hiểu khái niệm số. Trong môn Khoa học, học sinh tự lắp ráp mạch điện, trồng cây, nuôi động vật để quan sát. 

Ứng dụng phương pháp dạy học tích cực tại Nam Úc Scotch AGS

Nam Úc Scotch AGS là đại diện chính thức của trường quốc tế Scotch College Adelaide tại Việt Nam. Nhà trường kế thừa trọn vẹn danh tiếng trăm năm và chương trình đào tạo ưu việt từ Úc, cùng với phương pháp dạy học tích cực, tạo nên môi trường học tập năng động và hiệu quả.

Cá nhân hóa lộ trình học tập theo chuẩn tú tài Nam Úc

Chương trình Tú tài Úc – SACE (South Australian Certificate of Education) tại Scotch AGS cho phép học sinh lựa chọn môn học phù hợp với sở thích, điểm mạnh và mục tiêu nghề nghiệp. Học sinh được khuyến khích đặt câu hỏi và tự khám phá kiến thức thông qua các dự án nghiên cứu nhóm và nghiên cứu độc lập.

Phương pháp đánh giá của SACE cũng rất tích cực, kết hợp giữa kiểm tra, dự án, thuyết trình, với 70% điểm số đến từ các bài kiểm tra trong quá trình học tại lớp, 30% còn lại đến từ bài thi SACE cuối kỳ. Học sinh không chỉ học để thi mà học để hiểu và ứng dụng, tư duy tự chủ, trách nhiệm bản thân và niềm đam mê học tập thực sự.

Không gian học tập hiện đại thúc đẩy sự tương tác tối đa

Phòng học tại Scotch AGS được thiết kế linh hoạt với bàn ghế di động dễ dàng sắp xếp theo nhóm, không gian mở khuyến khích thảo luận. Mỗi phòng học trang bị bảng tương tác thông minh, máy chiếu, hệ thống âm thanh chất lượng cao hỗ trợ việc trình bày và chia sẻ.

Ngoài ra, trường có không gian học tập đa dạng, thư viện với góc đọc yên tĩnh, khu vực làm việc nhóm, phòng STEM lab cho thực hành khoa học công nghệ. Hơn nữa, công nghệ được tích hợp vào từng tiết học, giúp việc thảo luận, hợp tác và trình bày dễ dàng và hiệu quả.

Đội ngũ giáo viên giỏi với bằng cấp quốc tế

Đội ngũ giáo viên tại Nam Úc Scotch AGS không chỉ có trình độ chuyên môn cao mà còn được đào tạo chuyên sâu về phương pháp dạy học tích cực. Họ biết cách đặt câu hỏi kích thích tư duy, tạo không gian an toàn để học sinh dám thử nghiệm và sai lầm, đồng thời cung cấp phản hồi xây dựng giúp học sinh phát triển. Sự tôn trọng cá tính và khuyến khích sáng tạo là nét đặc trưng trong phong cách giảng dạy.

Kết hợp ngoại ngữ và kỹ năng số trong từng tiết học

Tại Nam Úc Scotch AGS, học sinh được thực hành phương pháp dạy học bằng 100% tiếng Anh, tạo môi trường nhúng ngôn ngữ tự nhiên. Trong các hoạt động nhóm, thảo luận, dự án, học sinh phải sử dụng tiếng Anh để giao tiếp, tranh luận và trình bày. Điều này giúp phát triển kỹ năng ngôn ngữ một cách tự nhiên, không qua dịch thuật.

Đồng thời, kỹ năng số được tích hợp vào mọi môn học. Học sinh sử dụng máy tính bảng để nghiên cứu, ứng dụng tạo bản đồ tư duy, phần mềm trình bày sáng tạo và công cụ cộng tác trực tuyến.

Phương pháp dạy học tích cực không chỉ là xu hướng mà là yêu cầu tất yếu của giáo dục hiện đại nhằm phát triển toàn diện năng lực học sinh. Khi áp dụng đúng cách, phương pháp này tạo nên sự chuyển biến mạnh mẽ trong cách học sinh tiếp cận kiến thức, phát triển kỹ năng và xây dựng thái độ học tập tích cực. Đầu tư vào giáo dục tích cực là đầu tư vào tương lai, giúp thế hệ trẻ trở thành những công dân tự chủ, sáng tạo và có trách nhiệm.